درنگی به دفتر طلا و آهن

۳ – نگاه فرمی به دفتر طلا و آهن

دفتر طلا و آهن را  با نادیده گرفتن چند نکته می‌توان اولین دفتر مستقل غزل مثنوی در افغانستان عنوان کرد که به شکل یک دفتر شعر منتشر شده‌است نکات قابل توجهی که قالب و فرم این مجموعه را به چالش می‌کشد خودنمایی و حضور برجسته‌ی غزل در این دفتر است به حدی که در بعضی از شعرها از فضای غزل مثنوی دور شده‌ و به شکل غز‌ل‌های پیوسته در آمده‌است که بازهم نوعی کار تازه به شمار می‌رود و سبک غزل پیوسته در شعر افغانستان بسیار کم تجربه شده است و نگارنده  به جز محمد کاظم کاظمی نام دیگری را در شعر افغانستان سراغ ندارم که غزل‌های پیوسته را تجربه کرده باشد و اینک در دفتر «طلا و آهن» که مجموعه غزل مثنوی عنوان گرفته‌است بسیاری از شعرها در حقیقت همان غزل‌های پیوسته است که شاعر در چند شعر فقط با اضافه کردن یکی دوبیت آن را غزل مثنوی قلمداد کرده‌است.

 به عنوان نمونه می‌توان به اولین شعر این دفتر اشاره کرد که با عنوان « سرخط خبرها» در صفحه ۱۰ – ۱۳ این مجموعه آمده است شعر «سرخط خبرها» چهار غزل پیوسته‌است که شاعر یک بیت به عنوان مثنوی در آخر غزل دوم و یک بیت هم در آخر غزل چهارم آمده که بیتی از غزل  اول است  که آغاز و پایان شعر را به هم پیوند می‌زند البته این شگرد پیوند زدن شعر با آوردن یک بیت تکنیکی در  قالب مثنوی و غزل مثنوی است جدا از استفاده  آن دوبیت  و تکنیک ما در شعر « سرخط خبرها» با چهار غزل پیوسته روبرو هستیم. با اضافه شدن دوبیت و استفاده از یک تکنیک غزل پیوسته به غزل مثنوی تبدیل نمی‌شود.

بیت اول که در آخر غزل دوم آمده است:

می‌روم تا که از این شهر سراغی گیرم

می روم در پی انسان که چراغی گیرم

(طلا وآهن،ص11)

بیت دوم که در فرجام شعر آمده است:

خانه را قفل بیاویز به هرگوش درش

زود شو زود که گاه سفرم می‌گذرد

(طلا وآهن،ص ۱۳)

شعر دانشگاه که در  صفحه ۳۴ – ۳۷ دفتر طلا و آهن آمده‌است نمونه‌ی دیگر از غزل‌های پیوسته است که فقط در آخر هر غزل یک بیت و دو بیت به عنوان مثنوی در این غزل‌های پیوسته اضافه شده است و شعر به عنوان غزل مثنوی در این دفتر اقبال چاپ یافته‌ و در اینجا هم به عنوان نمونه  به همان چند بیت اشاره می‌شود.

بیت اول که در آخر غزل اول آمده است:

رخصتی‌های درازی پس از این درپیش است

قفل و دروازه‌ی بازی پس از این درپیش است

(طلا وآهن،ص35)

دوبیت که در آخر غزل دوم آمده است:

نیم مردم که ترا خانه‌ی دانش دانند

نیم دیگر همه زولانه‌ی دانش دانند

زودتر چشم به پیرامن خود باز بکن

گره از چادری و دامن خود باز بکن

(طلا وآهن،ص ۳۵ و36)

دوبیت که در پایان غزل سوم و فرجام شعر دانشگاه آمده‌است:

از چنین جای شوم هرچه قدر دور خوشم

هر قدر دور تر از خانه‌ی زنبور خوشم

ترس‌ها را بنویسید به روی ورقی

بپرانید، که این چاه خداحافظی‌است

(طلا وآهن،ص ۳۷)

همان طوری که با  ذکر این نمونه‌ها  اشاره شد شاعر دفتر « طلا وآهن» بیشتر تمایل به غزل سرایی دارد تا پرداختن به مثنوی و مخاطب به راحتی متوجه کمرنگ بودن جلوه‌ی مثنوی در اکثر شعرهای این مجموعه می‌شود با اشاره به یک نمونه‌ی دیگر از تمایل شاعر به غزل‌های پیوسته و حضور ناملموس مثنوی در این کتاب به زوایای دیگر دفتر « طلا وآهن» خواهیم پرداخت.

شعر « کوه پسته» صفحه ۴۲ – ۴۹  در مطلع و آغاز این شعر هفت بیت به عنوان مثنوی جای گرفته و شاعر به دنبال آن شش غزل پیوسته آورده است و در فرجام غزل ششم چهار بیت دیگر به عنوان مثنوی آمده‌است واین چهار بیت فقط با هفت بیت سرآغاز پیوند دارد و بدون این چند بیت مطلع و مقطع شش غزل پیوسته هم به تنهایی از هر نظر کامل است و می‌تواند شش غزل پیوسته باشد نه از نظر فرم و نه هم محتوا نیاز به آن چند بیت مثنوی وجود ندارد آنچه از کلیت این دفتر می‌توانیم نتیجه بگیریم این‌است که  شعر قالب را انتخاب نکرده‌است بلکه شاعر قالب را انتخاب کرده‌ تا یک دفتر غزل مثنوی منتشر کند و تنها در شعر « دانشگاه2» صفحه ۴۰ شاعر  در چند بیت و مصراع از قالب هم خارج می‌شود:

وحال و روز شبم از میان نور سیاه

عبور می‌کند از روزهای رنج پدر

همیشه خسته ام از درس‌های خواندگی‌ام

شمار می‌شود این دردها به پای کسی

وبر فراز دگر می روم از این پستی

شکست کاخ غرورم در این خراب آباد

نمی‌توان به کسی اعتماد حتی کرد

به یک گلوله‌ی کوچک شوی ترور آسان

ترا به قعر سیه چال‌ها بیندازد

تمام عمر به یک خانه‌ی جهنم‌گون

صدای تازه بیاید به چشم کم کم لیک

به رنگ نقطه‌ی کوچک به رنگ مورچه‌ها

(طلا وآهن،ص ۴۰)

نارسایی‌ها

دفتر « طلا و آهن» در کنار نکات مثبت و ارزنده‌ای که به آن اشاره کردیم نارسایی هایی زبانی، موسیقیایی و مفهومی  وگاهی ساختار کهنه دارد که اگر شاعر از آن عبور کند می‌تواند به عنوان یکی از جدی ترین مثنوی و غزل مثنوی سرایان در فضای افغانستان مطرح شود.

مواردی چون پیرامون در صفحه ۳۶ که به صورت«پیرامن» آمده است و با «دامن» قافیه شده است.

زودتر چشم به پیرامن خود باز بکن

گره از چادری و دامن خود باز بکن

در اینجا باوجود اینکه شاعر در نظر داشته نوعی هنجارشکنی زبانی ایجاد کند اما درگیر نوعی سهل انگاری و نارسایی زبانی شده است. از این نوع برخوردها بازهم در دفتر«طلا وآهن» اتفاق افتاده که شاعر با تصور هنجارشکنی وایجاد زیبایی کلامی در دام نوعی آشفتگی زبانی گرفتار شده است. در صفحه ۶۷ شاعر«خنده‌گی» را با «زنده‌گی» با ذهنیت نو آوری وایجاد یک ترکیب تازه قافیه کرده است.

تمام زنده‌گی‌ام سبز می‌شود باتو

تمام خنده‌گی‌ام سبز می‌شود با تو

شاعر با این ردیف بلند از قافیه «خنده‌گی» نه تنها هیچ کارکرد شاعرانه خلق نکرده بلکه دچار نوعی ملال انگیزی و ایجاد حس تنافر شده است. واین نوع نارسایی در صفحه30 با قافیه‌های«مرتبه‌گی»،«شبه‌گی»،«مطلبه‌گی»،«تبه‌گی»و…. به اوج می‌رسد.

فرجام سخن

آقای کابلیان شاعر با استعداد، تصویرساز ومضمون پرداز است و در میان مجموعه‌های منتشر شده از این شاعر نقطه‌ی اوج دفتر « طلا وآهن» است. و این دفتر باوجود کاستی‌های آن وفراز و فرودهایی که دارد در نوع خودش و درمیان سایرآثار آقای کابلیان و هم نسلانش متمایز و برجسته است.

سخن آخر اینکه آقای کابلیان اگر نوع نگاهش را به غزل مثنوی تغییر دهد و شعرهایش از فضای غزل‌های پیوسته دور شود و لحن کلامش از گره‌های لفظی و معنوی پیراسته شود. شاعر می‌تواند گام بلندتر در ساحت غزل مثنوی سرایی بردارد.