تحلیل تلمیحات عاشورایی در شعر یحیای جواهری

شعر، به ویژه شعر فارسی دری در درازنای زمان، رویکرد مقناطیسی داشته است؛ به‌گونه‌یی که از رویدادهای پیرامون خود براده‌هایی گردآورده و از پدیده‌های گوناگون، مضمون‌سازی کرده است.
از این میان، رویداد غم‌انگیز عاشورا هم از پربسامدترین دست‌مایه‌های شعر فارسی بوده است که اکنون، این گونه‌ای از شعر با عنوان شعر «عاشورایی» زبانزد شده است. البته شعر عاشورایی به نوبت خود یکی از شاخه‌‌های شعر آیینی شمرده می‌شود.

شعر آیینی چیست؟

در تعریف شعر آیینی و تعیین سرحدات آن، سخن بسیار رفته است.
محمدعلی مجاهدی «پروانه» – از نظریه‌پردازان نامدار شعر آیینی – شعر آیینی را این‌گونه تعریف می‌کند: شعر دینی و ادبیات آیینی، از اعتقادات و باورهای دینی و آرمان‌های مذهبی مردم است که از بطن مردم سرچشمه گرفته و با آمیختگی با احساسات، عواطف، زبان و فرم خاصی از باورهای دینی شکل می‌گیرد. به باور او، هر مقوله‌ی شعری که صبغه‌ی دینی داشته باشد و متأثر از آموزه‌های اسلام باشد؛ در قلمرو شعر آیینی قرار می‌گیرد. بن‌مایه‌ها و آموزه‌های ادبیات آیینی‌ از الهامات فرابشری، الهی و غیبی سرچشمه می‌گیرد. (شعاع، ۱۴۰۲، ۲۳۷)
فراموش نشود که کلمه‌ی «آیین» می‌تواند مفاهیم گسترده‌تری را هم شامل گردد. در یک بخش‌بندی دیگر، حمدیه‌ها، نعتیه‌ها، اخلاقیات و سایر مناسبت‌های مذهبی را هم زیرمجموعه‌ی شعر آیینی درنظر می‌گیرند که درست و منطقی می‌نماید.

پیشینه‌ی شعر عاشورایی

از یک نگاه می‌توان گفت پیشینه‌ی شعر عاشورایی به عاشورا برمی‌گردد. پاره‌یی از رجزخوانی‌های امام حسین (ع) و یارانش در تاریخ و مقاتل حفظ شده است که می‌تواند اولین شعرهای عاشورایی شمرده شود. به هرحال شاعران به گونه‌ی جسته و گریخته اندکی پس از واقعه‌ی عاشورا، این تراژدی را دست‌مایه‌ی شعر قرار داده اند. البته شاعران عرب، بنابر عواملی پیش‌تر از شاعران پارسی‌گو به شعر عاشورایی پرداخته اند. تاجایی که از روایت‌ها بر‌می‌آید؛ تشویق ائمه‌ی شیعه بر سرایش شعر در وصف خاندان پیامبر، می‌تواند یکی از این عوامل شمرده شود.
چهره‌هایی چون فرزدق، عوف بن عبدالله، کمیت، عبدالله بن کثیر و دعبل خزاعی؛ صفات والای خاندان پیامبر و ستم‌دیدگی امام حسین (ع) در کربلا را به شعر عربی درآورده اند.

در شعر فارسی، تا به امروز سوگ‌سرود ابوالحسن کسایی (۳۴۰ ق) از سوی پژوهندگان ادبیات به عنوان نخستین شعر عاشورایی شناخته شده است. قصیده‌ی او، نقطه‌ی عطفی در تاریخ شعر فارسی به شمار می‌آید؛ زیرا در آن، پیشینه‌ی پیوند ادبیات فارسی با موضوع دین، آشکار می‌شود. البته باید گفته شود، برخی قوامی زاری را آغازگر شعر عاشورایی دانسته اند. (زندی‌پژوه، مجله‌ی کیهان)

در شعر فارسی از قرن چهارم تا قرن ششم و هفتم، شعر دینی به ویژه عاشورایی چندان متداول نبوده است. در آن سده‌ها،معدود شاعرانی به واقعه‌ی کربلا پرداخته و اشعار اندکی در این مقوله سروده اند. اما با از بین رفتن تعصبات دینی در اثر حمله‌ی مغول و برپایی مراسم عاشورا و عزاداری برای سالار شهیدان در دوره‌ی صفویه؛ توجه شاعران به حادثه کربلا و شهادت امام حسین (ع) معطوف گردید.
بزرگانی چون سنایی غزنوی، مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، ابوالمعانی عبدالقادر بیدل و اقبال لاهوری در زمینه‌ی شعر عاشورایی،سروده‌هایی دارند. در قرن دهم با ظهور محتشم کاشانی، شعر عاشورایی جان و هیجان ویژه به خود می‌گیرد. شعر معروف او (باز این چه شورش است که در خلق عالم است) شورش بزرگی در دل شاعران عاشورایی‌سرای پس از او ایجاد می‌کند که به تضمین ابیات و به پیروی از نوع نگاه او به عاشورا، شعرهای قابل توجهی سروده شده است.

تلیمحات عاشورایی در شعر یحیای جواهری

اگرچه به گمان نگارنده، شناس‌نامه و بن‌مایه‌ها‌ی اصلی شعر جواهری را عاشقانه‌ها و اجتماعیات شکل می‌دهد؛ اما دست او در عرصه‌ی شعر آیینی هم خوشبختانه بسیار تهی نمی‌باشد.
وی شعر مستقل آیینی‌ کمتر سروده است و بیشترینه از دریچه‌ی تلمیح، صحنه‌های آیینی را تصویر کرده است.