خوانشی از رمان آوازهای روسی

نرگس موسوی

معرفی نویسنده

سید احمد مدقق داستان‌نویس، فیلم‌نامه‌نویس و مدرس ادبیات داستانی است. خانواده‌ی وی در سال ۱۳۵۹ به ایران مهاجرت کردند و پنج سال بعد، سید احمد مدقق در مهرماه ۱۳۶۴ در شهر قم چشم به جهان گشود.
داستان‌نویسی مدقق با نوشتن در مجله سلام بچه‌ها در دهه‌ی هشتاد آغاز شد و در دهه‌ی نود به‌صورت جدی‌تر، با شرکت در مدرسه اسلامی هنر، به نویسندگی ادامه داد. به گفته‌ی وی در یکی از مصاحبه‌ها، ورودش به دنیای نوشتن ‌تدریجی بوده  است و از زمانی که به یاد دارد به داستان‌نویسی و داستان‌خوانی علاقه‌مند بوده است. این علاقه از اوایل دهه‌ی نود شکل خودآگاه‌تری پیدا کرد.
مدقق هم‌اکنون در مدرسه دراماتورژی قرآن کریم، وابسته به مدرسه اسلامی هنر در  شهر قم، همکاری می‌کند. نخستین رمان بلند این نویسنده، « آوازهای روسی» است که در یازدهمین جایزه ادبی جلال آل احمد شایسته‌ی تحسین شناخته شد. این رمان تاکنون به زبان‌های عربی، صربی و ترکی نیز در حال ترجمه است.
گفتنی‌است که این نویسنده جوایز و افتخارات متعددی کسب کرده و آثار زیادی از او منتشر شده است؛ از جمله: دختر ترکستانی (مجموعه داستان، ۱۴۰۰)، آتشگاه (رمان نوجوان، ۱۳۹۹)، آوازهای روسی (رمان، ۱۳۹۶)، نذر حلوای سرخ (۱۳۹۵)، پروانه‌های دور چادر (داستان‌های کودکانه، ۱۳۹۶) و فرشته‌ها زیر باران (داستان‌های کودکانه).

نگاه کلی بر اثر

رمان آوازهای روسی در ۲۹ فصل نوشته شده و یک رمان داستانی–تاریخی است که بخش‌هایی از تاریخ معاصر افغانستان را از دوره‌ی کودتای داوود خان تا آغاز درگیری‌های مجاهدین روایت می‌کند. داستان با محوریت شخصیت اصلی، یعقوب، پیش می‌رود و زندگی او را در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی دنبال می‌کند. روایت اثر غیرخطی است و بیشتر به ذهن و تجربه‌های شخصیت اصلی نزدیک می‌شود.

درونمایه رمان

درونمایه‌ی اصلی رمان، تأثیر جنگ، سیاست و ایدئولوژی بر زندگی انسان‌ها است. رمان نشان می‌دهد که چگونه قدرت و سیاست می‌توانند وارد زندگی شخصی افراد شوند و مسیر سرنوشت آن‌ها را تغییر دهند. همچنین موضوعاتی مانند خیانت، خشونت، عشق و سرخوردگی ایدئولوژیک نیز در اثر برجسته هستند.

 
جهان‌بینی نویسنده

جهان‌بینی احمد مدقق در این رمان بر پایه‌ی نگاه انتقادی به قدرت و ایدئولوژی شکل گرفته است. او نشان می‌دهد که هیچ جریان سیاسی به‌طور مطلق پاک یا نجات‌بخش نیست و هر تغییر سیاسی می‌تواند هزینه‌های انسانی سنگینی داشته باشد. نگاه نویسنده بیشتر واقع‌گرایانه و تا حدی بدبینانه نسبت به قدرت و خشونت سیاسی است.

نگاه تخصصی بر رمان
از نظر ساختاری، رمان دارای روایت سوم‌شخص محدود است که بیشتر به ذهن و تجربه‌های یعقوب نزدیک می‌شود. روایت غیرخطی و تمرکز بر ذهنیت شخصیت اصلی باعث شده که اثر حالتی روان‌شناختی نیز پیدا کند.
نقطه‌ی اوج داستان با حادثه‌ای که برای خانم داکتر نادر، یکی از شخصیت‌های فرعی داستان، رخ می‌دهد شکل می‌گیرد. این اتفاق مسیر زندگی یعقوب را تغییر می‌دهد. همچنین پیوند میان تاریخ و داستان در این رمان باعث می‌شود که اثر در مرز میان رمان تاریخی و رمان اجتماعی قرار بگیرد.
نقاط قوت
پرداخت دقیق به فضای تاریخی و سیاسی افغانستان
شخصیت‌پردازی قابل قبول، به‌ویژه شخصیت یعقوب
ترکیب موفق روایت تاریخی با داستان فردی
نثر نسبتاً روان و در بخش‌هایی شاعرانه
نشان دادن تأثیر سیاست و جنگ بر شخصیت‌ها، مانند تبدیل شدن شخصیت اصلی به قاتل دوست قدیمی‌اش

نقاط ضعف
پیچیدگی زمانی در برخی بخش‌ها که ممکن است خواننده را سردرگم کند
تمرکز زیاد بر سیاست که گاهی از عمق عاطفی داستان می‌کاهد
برخی شخصیت‌های فرعی پرداخت کمتری دارند
گاهی روایت بیشتر حالت گزارشی پیدا می‌کند.

انگیزه‌ی خوانش این رمان

دلیل و انگیزه‌ی مهم من در مطالعه‌ی این رمان، معرفی آن توسط استاد بامداد بود. همچنین عکس جلد و نام رمان برایم جذاب بود و تا حدی مشخص می‌کرد که چه موضوعاتی در داستان گنجانیده شده است.
به نظر من، این رمان برای خوانندگانی جذاب است که به تاریخ معاصر افغانستان، رمان‌های سیاسی–اجتماعی و سرگذشت انسان در دل جنگ علاقه دارند. همچنین برای کسانی که می‌خواهند تأثیر ایدئولوژی‌ها و تحولات سیاسی بر زندگی فردی را در قالب داستان درک کنند، اثر مناسبی است.

نتیجه‌گیری

در مجموع، آوازهای روسی رمانی داستانی–تاریخی است که با نثری جدی و در بخش‌هایی شاعرانه، بر تجربه‌ی انسان در سایه‌ی تاریخ و جنگ تمرکز دارد و نشان می‌دهد چگونه تصمیم‌های فردی در بستر سیاست و ایدئولوژی زندگی انسان را تغییر می‌دهد. این اثر تصویری قابل تأمل از چرخه‌ی خشونت و تغییرات ایدئولوژیک در افغانستان ارائه می‌دهد و جایگاه مهمی در رمان‌های معاصر این کشور دارد.